NTIBAVUGA - BAVUGA

NTIBAVUGA - BAVUGA

Mbere y’ubukoroni, Ikinyarwanda cyari umuyoboro ufasha Abanyarwanda kuranga isi no gusangira ibitekerezo, kikanababera igikoresho cy’ibanze cy’umushyikirano n’imitegekere y’Igihugu. Ikinyarwanda cyagiye gikungahazwa kandi kikitabwagaho n’Abanyarwanda bose, kigatezwa imbere binyuze mu bihangano bitandukanye, mu matorero, mu bitaramo no mu muryango. Cyarindwaga ibicyonona, utandukiriye bakamugarura mu nzira. Aha ni ho havuye “Ntibavuga – Bavuga”, aho wasangaga ushyomye bamukosora, bigatoza umwana w’u Rwanda kumenya imvugo ikwiranye n’uwo abwira n’aho avugira no kutica amategeko nyarusobe y’ururimi. Kugeza icyo gihe kandi, ntacyari cyarananiye Abanyarwanda kukivuga mu rurimi rwabo.

Muri iki gihe na ho, ururimi rwacu ruracyafite agaciro gakomeye mu mibereho yacu. Kuba dufite ururimi rumwe twumvikanamo twese, bituma tubasha gushyira hamwe, tukagezanyaho amakuru n’ubumenyi mu nzira itaziguye. Nk’ururimi kavukire, Ikinyarwanda kidufasha gusangira ibitekerezo twisanzuye, kigatuma ibyo twumva bitugera ku mutima.

Nanone nk’ururimi rw’Igihugu, Ikinyarwanda kiraduhuza kigatuma twunga ubumwe, kikaba indangabanyarwanda. Gifite umwanya ukomeye mu kugarura no kubumbatira ubumwe bw’Abanyarwanda bwashegeshwe n’amacakubiri kuva mu gihe cy’ubukoroni.

Byongeye kandi, Ikinyarwanda ni umuyoboro wizewe unyuzwamo gahunda za Leta: nka  Ndi Umunyarwanda, Itorero, Kwigira, Ubudehe, Gira inka Munyarwanda n’izindi. Ni rwo rurimi rudufasha kumva neza ingamba na poritiki z’Igihugu, bigatuma buri muturage agira uruhare mu ishyirwa mu bikorwa ryazo. Ikinyarwanda kidufasha kandi gusesengura neza ibibazo tukabyumva mu buryo bubangutse. Ibyo bikadufasha gukemura ibibazo byacu mu buryo bukwiye kandi bw’umwimerere, no guhanga ibikorwa bishya bishingiye ku muco wacu. Byaragaragaye ko tunyuze mu rurimi rwacu dushobora kugera kuri byinshi, hakubiyemo n’ibyo bamwe batekerezaga ko bidashoboka. Gacaca ni rumwe mu ngero za gahunda zatekerejwe kandi zishyirwa mu bikorwa mu Kinyarwanda kuva mu ntango kugera ku musozo. Ni nde Munyarwanda utazi icyo yamaze mu rwego rwo gutanga ubutabera bwunga? Nyamara nta munyamahanga wari uzi ko bishoboka.

Mu rwego rw’uburere, Ikinyarwanda kidufasha gusobanukirwa neza umuco n’amateka byacu, tukamenya abo turi bo. Ikinyarwanda ni rwo rufunguzo rufungurira buri mwana w’u Rwanda amarembo y’umuco, uwo abakurambere baturaze, uwo dutira n’uwo duhanga muri iki gihe. Mu rwego rw’uburezi, Ikinyarwanda ni yo inzira yihuse yo gusakaza ubumenyi, imyuga n’ikoranabuhanga. Bityo rero, Ikinyarwanda ni umusemburo w’amajyambere aramba.

Ariko iyo witegereje neza usanga Ikinyarwanda kigenda gihungabana,  gitokozwa n’imikoreshereze itanoze (gushyoma), itira ry’amagambo adakenewe hamwe n’ivangandimi. Gukoresha nabi Ikinyarwanda tubisanga mu byiciro byose by’Abanyarwanda, abato n’abakuru. Ntidukwiye rero guterera iyo; buri Munyarwanda akwiye kubungabunga Ikinyarwanda, afata iya mbere mu kugikoresha neza.

Mu buryo buhuje n’inshingano Inteko Nyarwanda y’Ururimi n’Umuco yahawe yo kugaragaza imikoreshereze ikwiye y’Ikinyarwanda, uru rubuga ruzakoreshwa no mu guhugura Abanyarwanda, hagaragazwa imvugo inoze ikwiye gukoreshwa. Iyi paji yiswe “Ntibavuga – Bavuga” rero izajya igaragaza imvugo mbonera zikwiriye gukoreshwa mu mwanya w’imvugo zitandukira ikibonezamvugo cy’Ikinyarwanda. Inteko Nyarwanda y’Ururimi n’Umuco irashishikariza Abanyarwanda bose, abakuru n’abato, gukoresha neza Ikinyarwanda, kucyiga no kugikundisha abandi kuko ari cyo shingiro ry’agaciro k’Ubunyarwanda.

 

Ikibazo cyo mbaza…/Ikibazo mbaza …

Iyi nteruro ibanza yubatse nk’interuro y’Igiswahiri cyangwa Icyongereza ibonekamo insimbura nsobanuzi(ambavyo, that) yunga inyangingo ebyiri, ingaragirwa n’ingaragira nsobanuzi. Mu Kinyarwanda, ingaragira nsobanuzi ntibanzirizwa n’ikinyazina mbanziriza (urugero byo) iyo izina ribereye icyuzuzo inshinga iri mu nsobanuzi (ibibazo) rihari. Ni nkaho bafashe interuro yo muri izo ndimi bagasiba amagambo bakomekaho ay’Ikinyarwanda. Iyi myubakire y’interuro inyuranyije n’ikibonezamvugo cy’Ikinyarwanda kandi ikwiriye kurekwa.

NTIBAVUGA

BAVUGA

Ikibazo cyo mbaza …

Ikibazo mbaza…

 

Kugira uruhara mu miyoborere / kugira uruhare mu miyoborere

Muri iyi nteruro harimo kwitiranya Ikirundi n’Ikinyarwanda. Mu Kinyarwanda ijambo « uruhara » ntirivuga uruhare, rivuga igice cy’umutwe cyapfutseho umusatsi. Uruhara rw’Ikinyarwanda nta cyo ruvuze mu miyoborere ! Kutamenya ko amagambo y’Ikirundi n’ay’ikinyarwanda ashobora gusa ariko atavuga bimwe bitera bamwe mu bakoresha Ikinyarwanda kwibeshya. Nanone hari igihe wumva umuntu agize ati « twari twagiye ku maziko » aho kuvuga ati « twari twagiye gushyingura ». Ubundi ukumva undi agize ati « intumbero nyamukuru » ashaka kuvuga « intego nkuru ». Amagambo « intumbero » na « nyamukuru » ni amagambo y’ikirundi ; ntabwo aba mu Kinyarwanda. Aya magambo y’imvugwakumwe ariko adasobanura bimwe ni menshi mu Kirundi no mu Kinyarwanda. Ngo Umurundi wabaga mu Rwanda yigeze kubaza Umunyarwanda ati « mu gihugu cyanyu mufite imihari ingahe ?», ntiyumva ko amubajije umubare w’amashyaka ahubwo agira ngo ni imihari yo mu ishyamba ni ko kumusubiza ati « biterwa n’ubunini bw’amashyamba ». Icyo mu Kirundi bita « umuhari » ni cyo mu Kinyarwanda bita « ishyaka » cyangwa « umutwe wa poritiki » ; imihari ikaba mu bihuru.

NTIBAVUGA

BAVUGA

Uruhara

Uruhare

Kujya ku maziko

Kujya gushyingura

Intumbero nyamukuru

Intego nkuru

Umuhari (poritiki)

Ishyaka/umutwe wa poritiki

 

 

Uzangaye guhera ntuzangaye gutinda

Uyu mugani ukoreshwa umuntu ashaka kumvisha uwo abwira ko ibyo amusezeranyije azabikora nta kabuza nubwo byatinda. Abantu benshi bakunze kuwukoresha nabi bagacurikiranya amagambo y’ingenzi awugize ari yo guhera no gutinda, aho kuwuvuga nk’uko wagaragajwe hejuru aha, bakavuga bati « Uzangaye gutinda ntuzangaye guhera ». Ibi si byo kuko bivuze ko ubivuze azahera kandi icyo aba ashaka kubwira uwo bavugana ari uko ashobora kuzatinda, ariko atazahera, ko azabisohoza byanze bikunze. Uyu mugani kimwe n’indi yubakiye ku ibangikanya ikunze kujija abavuga Ikinyarwanda.

NTIBAVUGA

BAVUGA

Uzangaye gutinda ntuzangaye guhera

Uzangaye guhera ntuzangaye gutinda

 

Inkono ntihira ikibatsi ihira ikibariro

Uyu mugani ni umwe mu migani bakunze gukoresha mu buryo bugoretse bavuga bati « Inkono ihira ikibatsi ntihira ikibariro ». Ubusanzwe inkono ntihishwa n’uko bashyizemo inkwi nyinshi (ikibatsi), ahubwo ishya igihe gikwiriye kigeze (ikibariro). Mu buryo bushushanije, inkono ishushanya umurimo uba ugomba gukorwa, ikibatsi kigashushanya ubwira na ho ikibariro kigashushanya ni igihe cya ngombwa ngo uwo murimo utungane. Uyu mugani bawuca bashaka kumvisha umuntu ko ubwira bwinshi atari bwiza, ko ubwitonzi ari ngombwa ngo akore umurimo unoze, cyangwa iyo umuntu ashaka kwerekana ko ikintu kibaye mu gihe cyacyo, kitatinze ugereranyije n’igihe cyagombye kuberamo. Hari n’abavuga bati « inkono ihira igihe ». Iyo bahinduye umwanya w’impakanyi bakayishyira mu nshinga ya kabiri (Inkono ihira ikibatsi ntihira ikibariro) baba bavuze ibinyuranye n’ibyo uyu mugani uvuga.

NTIBAVUGA

BAVUGA

Inkono ihira ikibatsi ntihira ikibariro

Inkono ntihira ikibatsi ihira ikibariro

 

Gutwara ku bitaro/kujyana ku bitaro

Dukunze kumva muri iki gihe bamwe mu bavuga ikinyarwanda bakoresha imvugo “gutwara ku bitaro/kwa muganga”, wenda bakavuga bati “Kanaka yakoze impanuka arakomereka bahita bamutwara ku bitaro”. Uko byumvikana, iyi mvugo ikomoka mu kibonezamvugo cy’ururimi rw’Icyongereza (to take some body to hospital). Nubwo mu Cyongereza ari uko bimeze, ntabwo ari bwo buryo buboneye bwo kuvuga iki gitekerezo mu Kinyarwanda. Kuvuga “gutwara umuntu ku bitaro” ni ugushyoma, ari byo gutandukira ikibonezamvugo cy’Ikinyarwanda mbonera kubera ko gutwara byumvikanisha inshoza yo kuvana ikintu ahantu havuzwe mu cyuzuzo cy’iyo nshinga aho kumvikanisha kujyana ikintu aho hantu. Mu Kinyarwanda mbonera bavuga “kujyana umuntu ku bitaro/kwa muganga”.

NTIBAVUGA

BAVUGA

Gutwara umuntu ku bitaro/kwa muganga

Kujyana umuntu ku bitaro/kwa muganga

Ntwara ku isoko

Njyana ku isoko

 

Umushyitsi guturuka Kenya/Umushyitsi uturutse muri Kenya

Gukoresha imbundo ahagombaga gukoresha inshinga itondaguye bigenda bigaragara mu mikoreshereze y’Ikinyarwanda ya buri munsi. Ibi biterwa ahanini n’ingaruka indimi z’amahanga zigira ku Kinyarwanda. Iyi myubakire y’interuro irasanzwe mu ndimi zimwe nk’Icyongereza n’Igiswahiri. Icyakora mu Kinyarwanda ni ngombwa gutondagura inshinga. Iyi myubakire y’interuro ntabwo ikurikije ikibonzamvugo cy’Ikinyarwanda mbonera ; ahubwo abayikoresha bafatira ku kibonezamvugo cy’Icyongereza bomekaho amagambo y’Ikinyarwanda. Ni uguhindura ijambo ku rindi imvugo zo mu Cyongereza (a guest from Kenya), ariko biranashoboka ko byaba bituruka mu Giswahiri kuko iyi myubakire y’interuro na ho ihagaragara (mgeni kutoka Kenya), kandi izi ndimi zombi zikaba zigira ingaruka ku Kinyarwanda. Mu Kinyarwanda bavuga « umushyitsi uturutse/waturutse muri Kenya ». Aha kandi gukoresha indangahantu « muri » ni ngombwa kugira ngo interuro y’Ikinyarwanda ibe yubahirije amategeko y’ikibonezamvugo. Kwirengagiza indangahantu bikunze kugaragara mu nteruro ziranga ahantu, urugero « Ngeze Muhanga, Ndi Musanze ». Iyo wumvise izi nteruro wagira ngo Muhanga ni ikintu uvuga « agera », cyangwa ukagira ngo Musanze ni izina ry’uvuga. Nubwo imvugiro yafasha uwo bavugana kumwumva, ni ikosa mu myubakire y’interuro mu Kinyarwanda. Icyuzuzo nziguro cy’ahantu kibanzirizwa iteka n’indangahantu mu Kinyarwanda. Inteko ishishikariza  abakoresha Ikinyarwanda kwirinda imvugo zishyoma nk’izi ngizi, bakirinda kuyobywa n’imiterere y’izindi ndimi baba barize mu gihe bavuga Ikinyarwanda.

 

 

NTIBAVUGA

BAVUGA

Umushyitsi guturuka Kenya

Umushyitsi uturutse muri Kenya

Ngeze Muhanga

Ngeze i Muhanga

Ndi Musanze

Ndi i Musanze

 

NTIBAVUGA BAVUGA

Mu rwego rwo gukumira imikoreshereze itaboneye y'Ikinyarwanda, Inteko Nyarwanda y'ururimi n'umuco

yishimiye kubagezaho icyafasha abanyarwanda bose kuboneza ururimi rwabo:

Kanda hano usome "depliant"

- Inteko Nyarwanda y'Ururimi n'Umuco, yakoze ubushakashatsi kuri Ntibavuga-Bavuga, ubu igitabo kiboneka ku kicaro k'ubunyamabanga bw'Inteko Nyarwanda.